Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα & Freud

Εισαγωγή

Τρία ερωτήματα δίνουν το έναυσμα για αυτό το κείμενο:

• Τι σχέση έχει ο μύθος του Οιδίποδα με την ψυχανάλυση;
• Το Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα κατά τον Freud αφορά όλες τις οικογένειες;
• Είχατε φανταστεί ποτέ ότι θα θέλατε να είχατε άλλους γονείς;

Κατά την αρχαία ελληνική μυθολογία, ο Οιδίποδας, εν αγνοία του, σκότωσε τον πατέρα του και βασιλιά της Θήβας, Λάιο, και παντρεύτηκε τη μητέρα του, Ιοκάστη.

🧩 Τι είναι το Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα

Εμπνευσμένος από αυτό το μύθο, ο Freud μίλησε για το οιδιπόδειο σύμπλεγμα ως ένα κομβικό σημείο της ανάπτυξης των παιδιών ηλικίας περίπου 3-5 ετών* (1). Κατά το σύμπλεγμα αυτό:

(i) Το αγόρι αναπτύσσει τάσεις διεκδίκησης προς τη μητέρα και ανταγωνίζεται τον πατέρα για την αποκλειστικότητα της αγάπης της. Οι φαντασιώσεις του αυτές, όμως, του προκαλούν φόβο αντεκδίκησης από τον πατέρα. Ο φόβος αυτός, καθώς και το ανέφικτο της αποκλειστικότητας από τη φροντίδα της μητέρας, η οποία κάποιες φορές μάλιστα το τιμωρεί και το ματαιώνει, οδηγούν το αγόρι στη λύση του οιδιπόδειου συμπλέγματος και επομένως στην απώθησή του στο ασυνείδητο.

(ii) Το οιδιπόδειο σύμπλεγμα στο κορίτσι «λύεται» και εν τέλει απωθείται μέσω της ταύτισης με τη μητέρα και τη μετάθεση της επιθυμίας σε ένα άντρα διαφορετικό από τον πατέρα (υποκατάστατο) (2).

Ο Freud θεωρούσε σημαντικό το ζήτημα της ταύτισης με το γονέα του ίδιου φύλου κατά την επίλυση του οιδιπόδειου συμπλέγματος, υποστηρίζοντας ότι μέσα από αυτήν τα παιδιά προσλαμβάνουν αξίες και ηθικούς κανόνες από τους γονείς τους, καθώς ολοκληρώνεται ο σχηματισμός του Υπερεγώ**, μιας ψυχικής δομής που χαρακτήρισε ως κληρονόμο του οιδιπόδειου συμπλέγματος (1).

🌍 Αφορά τελικά όλα τα άτομα το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα του Freud;

Το Οιδιπόδειο του Freud φαίνεται να μην αποτελεί καθολικό φαινόμενο, αλλά μάλλον φέρει το στίγμα μιας δυτικής, μονοθεϊστικής κουλτούρας, η οποία θέσπισε το πατριαρχικό μοντέλο της οικογένειας (3). Ο ίδιος ο Freud στο έργο του «Το Εγώ και το Αυτό» (4) πάντως, εισάγει μια αμφισεξουαλική διάσταση στο Οιδιπόδειο, διευρύνοντάς το. Ειδικότερα, υποστηρίζει, βασισμένος στη θεωρία της αρχικής αμφισεξουαλικότητας του παιδιού, ότι το πληρέστερο Οιδιπόδειο έχει δύο πλευρές, αντίστροφες μεταξύ τους.

Δηλαδή, το αγόρι μπορεί π.χ. να υιοθετήσει, πέρα από την κλασική οιδιπόδεια δυναμική, μια τρυφερή στάση απέναντι στον πατέρα και εχθρική-αντιζηλίας απέναντι στη μητέρα, όπως κι ένα κορίτσι.

Στο έργο του «Ορισμένες ψυχικές συνέπειες της ανατομικής διαφοράς των φύλων» ο Freud, τελικά, καταλήγει στο ότι:

📖 Τα οικογενειακά μυθιστορήματα

Για το μικρό παιδί οι γονείς αποτελούν αρχικά πηγή μοναδικής εξουσίας και πίστης. Ματαιώσεις, όμως, από αυτούς, καθώς δεν μπορούν να ανταποκριθούν πλήρως στις προτιμήσεις του, σε συνδυασμό με τις ψυχικές ώσεις της παιδικής ηλικίας, οδηγούν εν τέλει σε μια ιδιαίτερη φαντασιωσική δραστηριότητα. Ξεκινώντας κατά κύριο λόγο κατά την προεφηβική ηλικία, πρωταγωνιστούν στις οικογενειακές σχέσεις τα οικογενειακά μυθιστορήματα.

Τα μυθιστορήματα αυτά αποτελούν, σύμφωνα με το Freud, φαντασιώσεις υποκατάστασης των γονέων, που πλέον υποτιμούνται, με άλλους, κατά κανόνα ανώτερης κοινωνικής βαθμίδας. Τα οικογενειακά μυθιστορήματα έχουν διπλή λειτουργία για τα παιδιά. Από τη μια, τα βοηθούν στην αποκόλληση και ανεξαρτητοποίησή τους σε σχέση με τους φροντιστές τους. Από την άλλη, διαφυλάττουν την πρωταρχική τρυφερότητά τους για εκείνους: ο εξιδανικευμένος γονιός, εξάλλου, έχει χαρακτηριστικά βασισμένα σε πραγματικές αναμνήσεις των παιδιών από τους δικούς τους γονείς. Εκφράζουν, δηλαδή, τελικά, μια νοσταλγία για την περίοδο εκείνη της γονικής αυθεντίας και εξιδανίκευσης (6).

Σημειώσεις

* Σύγχρονα δεδομένα δείχνουν πως δεν υπάρχει σαφής σύνδεση με συγκεκριμένες ηλικίες και το Οιδιπόδειο, ενώ θεωρείται σημαντική για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ατόμου και η αλληλεπίδρασή του με το περιβάλλον του (Πηγή 2).

** Στο δομικό του μοντέλο, ο Freud υποστήριξε ότι η προσωπικότητά μας απαρτίζεται από 3 μέρη: το Αυτό (ή Εκείνο), το Υπερεγώ και το Εγώ. Το Αυτό είναι ασυνείδητο μέρος της προσωπικότητάς μας, περιέχει σεξουαλικές και επιθετικές ενορμήσεις και λειτουργεί με βάση την «αρχή της ηδονής», χωρίς να λογαριάζει την πραγματικότητα. Το Υπερεγώ καλύπτει συνειδητές και ασυνείδητες πτυχές της προσωπικότητάς μας. Αφορά την ηθική συνείδηση, η οποία αναπτύσσεται μέσα από την «εσωτερίκευση γονικών και άλλων μορφών εξουσίας, καθώς και πολιτισμικών επιρροών από την παιδική ηλικία και εξής» (σ.84). Συνδέεται με συναισθήματα υπερηφάνειας, ντροπής ή π.χ. τάσεις τελειομανίας. Το Εγώ, τέλος, λειτουργεί με βάση την αρχή της πραγματικότητας και αποτελεί το πιο λογικό και ρεαλιστικό κομμάτι μας (Πηγή 2).

Βιβλιογραφία

(1) Pervin, L. A., & John, O. P. (2001). Θεωρίες προσωπικότητας. Αθήνα: Τυπωθήτω.

(2) Bateman, A., & Holmes, J. (2001). Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση (1η εκδ.). Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.

(3) Hiltenbrand, J. (2010). Présentation: La famille, fin d’un drame psychique? La revue lacanienne, 8(3), 7–16. doi:10.3917/lrl.103.0007

(4) Freud, S. (2008). Το Εγώ και το Αυτό. Αθήνα: Πλέθρον. (Πρώτη δημοσίευση: 1923).

(5) Freud, S. (2009). Ορισμένες ψυχικές συνέπειες της ανατομικής διαφοράς των φύλων. Εκ των υστέρων, 19, 7–16. (Πρωτότυπη έκδοση: 1925).

(6) Freud, S. (1909). Το οικογενειακό μυθιστόρημα των νευρωτικών. Στο Ν. Παπαχριστοπούλου & Κ. Σαμαρτζή (Επιμ.), Οικογένεια και νέες μορφές γονεϊκότητας (2015) (σσ. 21–26). Πάτρα: Opportuna.