ΤΕΛΕΙΟΜΑΝΙΑ (Α)

Εισαγωγή

Η τελειομανία σαν όρος ενέχει μια αντίφαση: αποτελεί μανία, έντονη επιδίωξη του «τέλειου», το οποίο όμως κατά κανόνα δεν υπάρχει και δε μπορεί να επιτευχθεί, καθώς παραμένει ένα ιδανικό. Συχνά θεωρείται ως ένα θετικό χαρακτηριστικό, που χαρακτηρίζει την επιτυχία. Ωστόσο, η σύγχρονη βιβλιογραφία διαχωρίζει μεταξύ της προσαρμοστικής προσπάθειας για καλές επιδόσεις και της δυσπροσαρμοστικής τελειομανίας (Patterson et al., 2021).

⚖️ Τελειομανία ή προσπάθεια για υψηλές επιδόσεις;

Πού βρίσκεται, λοιπόν, η διαχωριστική γραμμή; Δύο άνθρωποι μπορεί να βάζουν ψηλά τον πήχη, αλλά να το κάνουν με εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Δυσπροσαρμοστική τελειομανία

• Βάζει μη ρεαλιστικούς, υπερβολικά υψηλούς στόχους. Γνωστικό στυλ «όλα ή τίποτα» (π.χ. «θα γνωρίσω την “τέλεια” γυναίκα και δε θα συμβιβαστώ για οτιδήποτε λιγότερο»).
• Εστιάζει περισσότερο στο αποτέλεσμα και όχι στη διαδικασία.
• Ευαισθησία στην κριτική.
• Τα λάθη = αποτυχία.
• Υψηλά επίπεδα στρες, που μπορεί να μπλοκάρουν το άτομο και να το οδηγήσουν στην αποφυγή εκπλήρωσης καθηκόντων ή σε σωματικά συμπτώματα (πονοκέφαλος, πονόκοιλος) — π.χ. «αργώ να κάνω την εργασία, το αναβάλλω».

Προσαρμοστική προσπάθεια για υψηλές επιδόσεις

• Βάζει υψηλούς, αλλά ρεαλιστικούς στόχους. Ευέλικτο γνωστικό στυλ (π.χ. «δεν πειράζει που δεν τα πηγαίνω τέλεια σε κάθε αγώνα, οι επιδόσεις μου συνολικά παραμένουν πολύ καλές»).
• Απολαμβάνει τη διαδικασία και εκτιμά και την προσπάθεια.
• Παραμένει ανοιχτή στην εποικοδομητική κριτική. Τα λάθη = ευκαιρία για ανάπτυξη & μάθηση.
• Δημιουργικό άγχος, συγκέντρωση και προσήλωση στο έργο, χωρίς υπέρμετρο στρες και επίμονες αρνητικές σκέψεις.

[The Counseling & Mental Health Center (University of Texas), 2008]

🧩 Είδη τελειομανίας

Η τελειομανία, όμως, δεν είναι ενιαία. Σύμφωνα με την πολυδιάστατη θεωρία των Hewitt & Flett (1991), διακρίνεται σε τρεις μορφές, ανάλογα με το πού στρέφονται οι υψηλές προσδοκίες:

1. Προσανατολισμένη στον εαυτό — η τάση του ατόμου να θέτει το ίδιο στον εαυτό του υψηλές προσδοκίες.
2. Προσανατολισμένη στους άλλους — θέτουμε στους άλλους πολύ υψηλές απαιτήσεις.
3. Κοινωνικά καθορισμένη τελειομανία — μας ενδιαφέρει πολύ το τι περιμένουν οι άλλοι από εμάς (π.χ. συχνή σε επαγγέλματα που απαιτούν ακρίβεια, όπως δικηγόροι & γιατροί).

⚠️ Οι «παρενέργειες» της τελειομανίας

Όταν η τελειομανία ξεπερνά τα όρια της υγιούς προσπάθειας, μπορεί να αφήσει το «αποτύπωμά» της στην ψυχική και σωματική υγεία. Ανάμεσα στις πιο συχνές επιπτώσεις (Patterson et al., 2021) είναι:

• Αποφυγή εκπλήρωσης καθηκόντων — ασυνέπεια
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση
• Κατάθλιψη
• Αγχώδεις διαταραχές
• Διατροφικές διαταραχές
• Εξουθένωση

📱 Κοινωνία & τελειομανία

Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι τα ποσοστά των νέων με τάσεις τελειομανίας έχουν αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες (Curran & Hill, 2019).

Μια ερμηνεία γι’ αυτό το εύρημα μπορεί να μας προσφέρει η ψυχανάλυση. Ειδικότερα, ο καταναλωτικός χαρακτήρας της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας ενδέχεται να παγιδεύει το άτομο σε μια μορφή απόλαυσης που δεν πραγματοποιείται ποτέ (Κανελλοπούλου, 2007). Το «υπερ-νεωτερικό»* υποκείμενο αναζητά το τέλειο (σύντροφο, εμφάνιση, προϊόν), που θα του προσέφερε την απόλυτη ευχαρίστηση. Ωστόσο, ποτέ δεν το κατακτά πλήρως και, όταν το συνειδητοποιεί αυτό, προσπαθεί ξανά και ξανά, σε έναν κύκλο που θυμίζει τον μύθο του Σίσυφου**.

Για παράδειγμα, ακόμα και να αγοράσει κανείς την πιο σύγχρονη και άρτια τεχνολογικά εκδοχή ενός smartphone, σε λίγους μήνες θα ενημερωθεί ότι είναι ήδη ξεπερασμένη, καθώς θα έρχεται στην αγορά μια νέα, ακόμα πιο σύγχρονη εκδοχή. Παράλληλα, οι εφαρμογές γνωριμιών υπόσχονται την εξεύρεση του «τέλειου» συντρόφου, μέσα από ένα εύρος (εικονικών) επιλογών, που ανανεώνεται συνεχώς. Πράγματι, όπως αναφέρει βιωματικά η δημοσιογράφος A. Pauly (2022):

Σημειώσεις

* Η ιδέα της υπερνεωτερικότητας εκφράζει μία ρήξη σχετικά με ό,τι εκπροσωπεί τη νεωτερικότητα (επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις ως ένδειξη ατομικής χειραφέτησης). Ενέχει μια έννοια του υπερβολικού, με την τάση των σύγχρονων κοινωνιών να εστιάζουν στην υπερβολή (π.χ. ανταγωνισμός και διαρκώς μεταβαλλόμενες και αυξανόμενες απαιτήσεις στον εργασιακό χώρο). Όπως αναφέρουν οι Ναυρίδης & Χρηστάκης (2011): «Το ρευστό, εύπλαστο και αενάως διαμελιζόμενο και αναδομούμενο οικονομικό-εργασιακό-καταναλωτικό σύστημα αποθαρρύνει τις μακροχρόνιες και ανθεκτικές στο χρόνο συναισθηματικές σχέσεις- με ό,τι αυτές προϋποθέτουν- εμπιστοσύνη, δέσμευση, συνέχεια. Ο κάθε ένας καλείται να είναι εύκαμπτος, προσαρμόσιμος, να μπορεί να δομεί και αναδομεί την ταυτότητά του μέσω πολυποίκιλων ταυτίσεων, να κάνει πολλές- αλλά εφήμερες, επιφανειακές & εύθραυστες- σχέσεις, διεπόμενες από την αναζήτηση της ηδονής (=απόλυτης ευχαρίστησης) του συν-αισθάνεσθαι» (σελ. 17-18).

** Κατά την αρχαία ελληνική μυθολογία, ο Σίσυφος ήταν ένας βασιλιάς που τιμωρήθηκε από τους θεούς σε μια ατέρμονη δραστηριότητα: έπρεπε να σηκώνει έναν μεγάλο βράχο μέχρι την κορυφή ενός λόφου. Όταν έφτανε, όμως, εκεί, ο βράχος κυλούσε πάλι κάτω και ο κύκλος ξεκινούσε από την αρχή (Britannica, 2022).

Βιβλιογραφία

(1) Britannica, T. Editors of Encyclopaedia (2022). Sisyphus. Encyclopedia Britannica.

(2) Counseling & Mental Health Center. (2008). Perfectionism, a Double-Edged Sword. Austin: The University of Texas.

(3) Curran, T., & Hill, A. P. (2019). Perfectionism is increasing over time: A meta-analysis of birth cohort differences from 1989 to 2016. Psychological Bulletin, 145(4), 410–429.

(4) Hewitt, P. L., & Flett, G. L. (1991). Perfectionism in the self and social contexts. Journal of Personality and Social Psychology, 60(3), 456–470.

(5) Κανελλοπούλου, Λ. (2007). Τι είναι μια λακανική ψυχανάλυση μέσα στη «δυσφορία μέσα στον πολιτισμό». Αλήθεια, 2, Αθήνα: Πατάκης, 125–138.

(6) Ναυρίδης, Κ. & Χρηστάκης, Ν. (2009). Το υπερνεωτερικό υποκείμενο — Πρόλογος. Στο Ναυρίδης, Κ. & Χρηστάκης, Ν. (Επιμ.), Το υπερνεωτερικό υποκείμενο (2011) (σσ. 15–19). Αθήνα: Πεδίο.

(7) Oehser, P. H. (1946). Parable of the Perfectionist. The New Yorker.

(8) Patterson, H., Firebaugh, C. M., Zolnikov, T. R., et al. (2021). A systematic review on the psychological effects of perfectionism and accompanying treatment. Psychology, 12(01), 1–24.

(9) Pauly, A. (2022). The Infinite Swipe: Are Gamified Dating Apps Warping Our Perceptions? Salty.